Νίκος Σιγάλας, Η ιστορία της Ζώγιας, Εκδόσεις Άγρα

Η ιστορία της Ζώγιας είναι η ιστορία της χώρας, είναι η ιστορία που διατρέχει τον 20ο αιώνα και είναι η ιστορία της οικογένειάς του συγγραφέα. Είναι η ιστορία των Ελλήνων που ήρθαν από την άλλη πλευρά της Ευρώπης, από τα βόρεια της Σεβαστούπολης και κατηφόρισαν ως πρόσφυγες στην νέα τους πατρίδα, αυτήν όμως που πάντοτε είχαν μέσα στην καρδιά τους όσο μακριά και αν έμεναν από αυτήν. Είναι ουσιαστικά η ιστορία μιας επανένωσης με τον ελλαδικό χώρο, η εκπλήρωση ενός ονείρου αν και στην αρχή οι συνθήκες και η αντιμετώπιση εκ των γηγενών προς τους νέους κατοίκους δεν ήταν και η καλύτερη δυνατή. Είναι η ίδια ιστορία με εκείνη των Μικρασιατών, των κατοίκων της Ιωνίας που ξεριζώθηκαν από την μια στιγμή στην άλλη από μια πατρίδα αιώνων και αναγκάστηκαν να μετοικήσουν σε μια νέα πατρίδα, άγνωστη για αυτούς. Η Ελλάδα για όλους εκείνους που κατοικούν εκτός Ελλάδας είναι η οικουμενική και αιώνια μητέρα πατρίδα, την γλώσσα την ελληνική κουβαλούν μέσα τους και το ελληνικό στοιχείο έχουν μέσα στο αίμα τους. Η Ζώγια είναι το παράδειγμα της γυναίκας που μαρτυρά πως η πατρίδα δεν είναι μόνον ένας γεωγραφικός χώρος αλλά μια ιδέα που ο καθένας και η καθεμία κουβαλούν μέσα τους, ένα ιδανικό για το οποίο αγωνίζονται και με αυτό πορεύονται.

Η Ζώγια είναι η προσωποποίηση της γυναίκας που παλεύει να μην ξεχάσει για να παραμείνει ίδια

Ο άνθρωπος αν σταματήσει να κοιτά πίσω του δεν πρόκειται να πορευτεί ποτέ σε ένα σταθερό παρόν πολλώ δε μάλλον σε ένα αβέβαιο μέλλον, είναι η ιστορία της οικογένειας, του τόπου, της καρδιάς που μετράει, κάθε αποκοπή και κάθε απόσχιση πληγώνει και βαθαίνει το ρήγμα σαν μια τεκτονική πλάκα που μένει μετέωρη και συνεχώς τραμπαλίζεται. Η Ζώγια είναι η συγγενής εκείνη που θα παραμείνει στην συνείδηση του συγγραφέα έτσι όπως την περιγράφει διότι μπόρεσε να διατηρήσει την φλόγα της αγάπης για την πατρίδα που κουβαλούσε μέσα της άσβεστη. Από τόπο σε τόπο, από την Σεβαστούπολη, στην Σμύρνη, στον Πειραιά, διαδρομές και ταξίδια, αλλαγές η μία πάνω στην άλλη και όμως η ίδια δεν μεταλλάχτηκε, δεν αλλοιώθηκε, έμεινε ατόφια και αυθεντική, απλά μεγάλωσε και ωρίμασε. Δεν έχασε ποτέ την γοητεία της, την γνησιότητά της, το αληθινό του χαρακτήρα της, το βιβλίο αποτυπώνει καθαρά και ξάστερα όλο αυτό το χρονικό και το μωσαϊκό των προσώπων που την περιβάλλουν και την καθιστούν αυτή που πραγματικά είναι. Διότι τι άλλο είμαστε άλλοτε από τους ανθρώπους μας; Κανένας άνθρωπος δεν είναι νησί, χωρίς δεσμούς θα καταρρεύσει. Με τη Ζώγια λοιπόν και εμείς ταξιδεύουμε στον πανδαμάτορα χρόνο, αυτόν που πάντα μας συνοδεύει και όλα τα γιατρεύει.

«Τα αληθινά θύματα της Ιστορίας, οι άνθρωποι που συνθλίβονται από τα γεγονότα, αργούν ν’ αποκτήσουν συνολική εικόνα. Δεν προλαβαίνουν να ενδιαφερθούν». Η ιστορία της Ζώγιας είναι λίγο ή πολύ η ιστορία του σύγχρονου Νεοέλληνα που έχει για αναμνήσεις κάτι από την γιαγιά του, τον παππού του, την προγιαγιά του ή τον προπάππου του, όλοι μας στην οικογένειά μας έχουμε κάποια ιστορία να αφηγηθούμε γιατί μας την αφηγήθηκαν οι γονείς μας που την άκουσαν και αυτοί με την σειρά τους. Κάθε ιστορία έχει μέσα της όλα εκείνα που μας διαμόρφωσαν ως ανθρώπους και αυτή είναι η ιστορία του Νίκου Σιγάλα, μια ιστορία βγαλμένη από τα έγκατα της μνήμης του, έτσι όπως την άκουσε από την μητέρα του Λάλη. Πρόκειται δε για μια βαθιά συγκινητική ιστορία, γεμάτη συναισθήματα, εικόνες, αρώματα, σχέσεις, καταθέσεις και τρυφερότητα καθώς η Ζώγια μιλάει για την μητέρα της την Ζένια, τους δικούς της ανθρώπους, για όλα εκείνα που πέρασε. «Τα δύο χρόνια στη Σμύρνη είναι τα πρώτα που υπάρχουν στη μνήμη της Ζώγιας. Αρχίζει να πηγαίνει σχολείο «στις καλόγριες», στις Sœurs de Saint-Joseph. Έχει μια μικρή μουσουλμάνα φίλη, την Αυσέ, και πλαντάζει στο κλάμα όταν η Αυσέ φτάνει στην ηλικία να βάλει φερετζέ, ενώ αυτή παραμένει ακάλυπτη. Ζουν μάλλον στο Κορδελιό, όπου είναι το σχολείο της Ζώγιας και όπου, σε ένα φωτογραφείο, μπροστά σε ένα ψεύτικο εσωτερικό ντεκόρ αστικού σπιτιού, είναι τραβηγμένη η μόνη οικογενειακή φωτογραφία της μικρής Ζώγιας που είχε φτάσει στα χέρια μου». 

Η Ζώγια είναι η προσωποποίηση και η πεμπτουσία της δυναμικής γυναίκας, μια άλλη Φρίντα Κάλο και μια άλλη Αλμπερτίν Σαραζέν, ένας γυναικείος «βούβαλος», μια δεσποινίς και ύστερα μια κομψότατη κυρία που στέκεται αγέρωχη, που αγαπά την ζωή, που ερωτεύεται, παθιάζεται, αγωνίζεται, μετουσιώνει κάθε εμπειρία σε ενέργεια και έτσι μπορεί και αντιμετωπίζει δύσκολες καταστάσεις. Η καταστροφή της Σμύρνης ήταν για εκείνην ένα ισχυρό χτύπημα, ήδη στην ηλικία των πέντε ετών, αφήνει πίσω μια ζωή γεμάτη ανεμελιά και χαρά, έναν τόπο ευλογημένο στον οποίο είχε τις φίλες της και πλέον τα πάντα αλλάζουν ριζικά τροπή. Καταλήγει μέσα σε ένα πλοίο που είχε στο αμπάρι του χιλιάδες πρόσφυγες και ταλαίπωρους, εξουθενωμένους, κυνηγημένους από τον φόβο ανθρώπους και τους μεταφέρει στον πολύβουο και λιμανίσιο αέρα του Πειραιά όπου αναζητούν την τύχη τους σε ένα εντελώς νέο και αφιλόξενο περιβάλλον. Η Ζώγια ζει πλέον στην Αθήνα και πιο συγκεκριμένα στο Δουργούτι, τον σημερινό Νέο Κόσμο, τι σύμπτωση άραγε πως κάθε φορά βρίσκεται και σε έναν νέο κόσμο! «Αν και έζησε όλη της τη ζωή στην Ελλάδα, παρέμεινε μέχρι το τέλος ανιθαγενής, υπαγόμενη στο «Τμήμα Αλλοδαπών» ( «Υπηκοότης ακαθόριστος», γράφουν τα χαρτιά της). «Εγώ είμαι εμιγκρές», έλεγε η ίδια».

Το βιβλίο διαθέτει πλούσιο και σπάνιο εικονογραφικό υλικό, φωτογραφίες που δημιουργούν έντονη νοσταλγία διότι θυμίζουν άλλες εποχές και μάλιστα είναι τραβηγμένες σε διάσημο φωτογραφείο της εποχής ενώ αποκαλύπτουν και παρουσιάζουν μια γυναίκα εκπάγλου ομορφιάς και καλαισθησίας, πολλές δε από αυτές τις φωτογραφίες δεν έχουν καν ημερομηνία, ανεκτίμητα κειμήλια μιας άλλης εποχής. Η Ζώγια εμφανίζεται σε διάφορες φάσεις της ζωής της, από μικρό κοριτσάκι μέχρι μητέρα την κόρη της, θυμίζοντας πως η ζωή είναι μία και ο κύκλος της κάποια στιγμή νομοτελειακά κλείνει, άρα οφείλει ο καθένας και η καθεμία να απολαύσει τους καρπούς της με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Μέσα από την ιστορία της Ζώγιας, ο συγγραφέας προσωπογραφεί μια γυναίκα που «έμαθε να περπατάει πάνω σε ένα καράβι» όπως είναι και ο υπότιτλος του βιβλίου, κάτι  που θυμίζει προσωπικά τον στίχο του επίσης θαλασσινού ποιητή Καββαδία «χόρεψε πάνω στο φτερό του καρχαρία» από το ποίημα Γυναίκα, το οποίο μελοποίησε τόσο μοναδικά ο Θάνος Μικρούτσικος. Είθε η ιστορία της Ζώγιας να ταξιδέψει όσο ταξίδεψε και εκείνη.

« {…} Άκουγα για το Πατσίν και το Ναντέζντα από μικρό παιδί, οι ζωγραφιές τους, δύο όμορφες θαλασσογραφίες, βρίσκονταν στο σπίτι που μεγάλωσα. Πίστευα λοιπόν, όπως νομίζω πίστευε και η μητέρα μου, ότι ανήκαν πάντοτε στον προπάππο της Ιβάν Γκριγκορίεβιτς {…}»